نضج نمىيابد بلكه به تدريج مترضح مىشود بعده بقيهء آن صلب منعقد باقى مىماند و بزمانهء دراز تحليل مىيابد و سبب فاعل آن خلط غليظ سوداوى ارضى است كه از احتراق رطوبت متولد شود پس شعبهاى ما بين جلد و لحم آن را بيفكند دوم از اين انواغ ريبه نفاخات است كه در اعضاى لحميه اولًا كوچك ظاهر شود بعد فراخ گردد پس رقيق شود و سبب فاعل اين رطوبتى است كه از برودت جگر پيدا شود و بحرارت حدت يابد . و اگر بسيار باشد استسقاى لحمى پيدا كند . و اگر اندك بود و كيفيت او حار باشد از آن نفاخات به همرسد سوم از انواع مذكوره بثور سرخ صلب كوچك است كه به غير الم در موضعى ظاهر شود بعده مخفى گردد بعد از آن در جاى ديگر ظاهر شود و زمانى طويل باقى ماند و سبب فاعل اين بخارات دموى غليظ است پس اگر بسيار باشد از آن شراى دموى حادث گردد . و اگر قليل بود از آن اين بثور به همرسد . و سمرقندى و خجندى انواع بثور غريبه را پنج نوع گفته‌اند يعنى ذات الاصل و بثور سرخ صلب كه هر دو در قول طبرى گذشت و شليم و بثور اصداغ و بثور قفا كه سابق مسطور شد . و انطاكى گويد كه بثور غريبه اعنى قليل الوجود كه معروف بذات الاصل است سببش فساد سوداست اگر مائل ببياض باشد و فساد خون اگر مائل بجمرت بود و هر دو نوع سخت و تيز سر باشد غير آن‌كه سرخ گاهى مخفى شود و گاهى ظاهر گردد و منتقل شود و حكما شراست و اما سفيد گاهى ترشح كند با وجود صلابت بيخ او و اين شر الانواع است و گاهى نضج دشوار گردد به سبب احتراق . علاج بدان كه معالجهء اين جمله اقسام تنقيه است به فصد و مسهل حسب اخلاط و اطليه و اضمده حسب هر واحد از آن چنانچه در اقوال اطبا مسطور گردد و اكنون بعض ادويهء مخصوصهء بثورى كه در موسم گرما و برشكال و آنچه از ماليدن عنكبوت و غير آن باشد مسطور مىشود پس اگر در فضل صيف بثورات كوچك غليانى سوداوى در اطراف به همرسد اول فصد كنند و شيره عناب شيره گشنيز خشك عرق عنب العثلب عرق شاهتره شربت نيلوفر خاكشى دهند بعده منضج از عناب و كاسنى و آلو بخارا و شاهتره و گل نيلوفر و سپستان و خطمى و خبازى و غيره داده فلوس خيارشنبر و سناى مكى و غيره افزوده مسهل دهند . و اگر خواهند براى اخراج سودا و بلغم از پوست هليلهء زرد هليلهء سياه بسفائج هر يك چهار ماشه غاريقون سه ماشه تربد موصوف هفت ماشه شحم حنظل دو ماشه مقل كتيرا هر يك نيم ماشه كوفته بيخته به آب حب ساخته آخر شب همراه عرق عنب العثلب نيم گرم بخورانند و صبح بدرقهء مسهل بدهند و بعد فراغ از مهسلها از گل مندى شاهتره هر يك پاؤ اثار صندل سرخ چرائته پوست هليلهء كابلى هر يك نيم پاؤ نيم‌كوفته در دوازده آثار آب عرق هفت آثار كشيده نيم پاو از آن با شربت عناب بنوشانند . ايضاً براى بثور سرخ اطراف و حبهاى سرخ بعد فصد و تنقيه مجون معصفر همراه اين عرق مندى بدهند مندى يك آثار پوست نيم چرائته هر يك نيم آثار سرپهوكه پوست هليلهء زرد هر يك پاؤ آثار صندل سرخ عنب العثلب بسفائج هر يك نيم پاو عناب پنجاه دانه ادويهء كوفتنى را كوفته همه را در دوازده آثار آب تر كرده صبح عرق كشند و نيم پاؤ با شربت بنفشه سه توله بنوشند . ايضاً اگر بثور هر دم بر بدن شود و دور گردد به سبب غليان خون بعد فصد عناب شاهتره چرائته پوست هليلهء زرد خيسانيده با شهد دهند بعده منضج از گل بنفشه شاهتره خيارين كوفته هر يك پنج ماشه بيخ كاسنى گاؤزبان هر يك شش ماشه عنب العثلب چهار ماشه مويز منقى ده دانه سپستان بيست دانه آلوبخارا هفت دانه جوش داده گلقند داخل كرده دهند پس مسهل به عمل آرند . ايضاً بعد تنقيه شاهتره هليلهء زرد پرسياوشان هر يك شش ماشه اصل السوس چهار ماشه جوشانيده شهد داخل كرده دهند و بر بثور جدوار زنجبيل گيرو رسوت مساوى به آب عنب العثلب تازه سوده ضماد كنند . ايضاً براى بثورات از فساد خون عناب پنجدانه شاهتره شش ماشه سرپهوكه هفت ماشه مندى شش ماشه شب در آب گرم تر كرده صبح صاف نموده نبات دو توله داخل كرده بنوشند . حب نافع بثور و جوشش كه بر بدن شود گيرو رسوت هليله زنگى مرداسنگ كات صندل سرخ مساوى كوفته بيخته حب سازند و به آب برگ عنب العثلب ضماد نمايند . حب كرامات كه براى جميع انواع بثور و خصوص سوداوى معمول مرداسنگ پوست هليلهء زرد قنبيل آهك آب ناديده كات سفيد هر واحد يك جزو نيله تهوتهه نيم جزو به آب حب سازند و وقت حاجت به روغن زرد سوده طلا نمايند . حب نافع بثور كات مرداسنگ نيله تهوتهه بريان بيل گرى مساوى سائيده حب بندند وقت حاجت به آب سائيده طلا سازند و نيز اين حب نافع است براى قروح كه در آن سوراخ مثل غربال مىباشد و مشهور به قرحهء او رنگ زبيبى است . ايضاً نافع بثور كات سفيد نيله تهوتههء بريان سپيارى سوخته مرداسنگ پوست هليلهء زرد ريوند خطائى مساوى به آب حب سازند و وقت حاجت طلا نمايند . دوايى كه جهت بثور كه بر بينى و سر در موسم برشكال به همرسد مفيد است خستهء انبه كتهء سفيد صندل سفيد به آب سائيده طلا كنند . ديگر اورام و بثور را كه در ايام برسات به سبب رطوبت ظاهر شوند نفع دارد زردچوب سوخته و چونهء گلى هر دو برابر باريك ساخته به روغن نيم‌گرم حل نمايند و بر پارچه نهاده استعمال سازند . ديگر قشور دال عدس سوخته آمله سوخته برابر باريك ساخته به روغن نيم‌گرم حل نمايند و بر پارچه نهاده استعمال سازند . ديگر قشور دال عدس سوخته آمله سوخته برابر خاكميله قدرى و اندكى نيله تهوتههء بريان با روغن سائيده بر دانها بمالند . ايضاً براى دفع ورم و بثور و سوزش آن خصوص بثرهء كه بر بنيى پديد مىآيد و ورم و درد و حرقت از حد